Zihin Kuramı Hakkında

Yakın zamanda Sayın Yrd. Doç. Dr. Alev Girli’nin anlatımıyla İstanbul’da düzenlenen Otizm Spektrum Bozukluğunda Zihin Kuramı eğitimine katıldım. Kendisine bu eğitime gelip bilgilerini bizlerle paylaştığı için teşekkür ederek başlamak istiyorum. Zihin Kuramı hakkında öğrendiklerimin kısa bir özetini buradan paylaşacağım. Daha detaylı bilgi için yazının sonundaki kaynaklar kısmına göz atabilirsiniz.

ZİHİN KURAMI NEDİR?

“Zihin kuramı” başkalarının zihinsel durumlarından (düşünceler, inançlar, istekler ve niyetler vb) anlam çıkarma, bu bilgiyi onların ne söyleyeceklerini yorumlamada kullanabilme, nasıl davranacaklarını sezebilme ve bir sonra ne yapacaklarını tahmin edebilme becerisi olarak tanımlanır (Howlin, Baron-Cohen, Hadwin, 2016).

Normal gelişim gösteren çocuklar yaklaşık 18. ayda ‘istemek, sevmek’ gibi akli durum belirten sözcükleri kullanmaya ve istekleri hakkında konuşmaya başlamaktadırlar. İçsel durumların erken dönemde anlaşılmasının, akli durumların anlaşılmasını da sağladığı düşünülmektedir. Bu nedenle istekler ve duygularla ilgili akıl yürütmek, diğerlerinin akli durumlarını anlamak için destekleyici bir rol oynamaktadır. Bu bağlamda zihin kuramı istekler ve duyguları anlamaktan, inançları anlamaya doğru bir gelişme göstermektedir (Wellman, Philips ve Rodriguez, 2000). Normal gelişim gösteren bireylerde zihin okumanın gelişimi bebeklikten itibaren ortaya çıkmakta ve yıllar ile birlikte ilerlemektedir (Hale ve Tager-Flusberg, 2005).

NORMAL GELİŞİM GÖSTEREN ÇOCUKLARDA ZİHİN KURAMI

8-12 AY: Çocuğun gülümseme, dil çıkarma, şaşırma gibi ifadeleri kullanabilmesi.

12 AY: Çocuğun, gördüğü bir nesneyi yetişkine göstermesi veya önce bir nesneye sonra bir yetişkine bakması

12-15 AY:Çocuğun, yeni bir oyuncağa vereceği tepki için annesinin yüzündeki ipuçlarını kullanması

9 -18 AY:  -mış gibi yapma, ör. muzu telefon gibi kullanma

18 – 30 AY:  Sevmek, bilmek gibi akli durum sözcüklerini kullanma

24 AY: Birinci düzey (basit) görsel perspektif alma “diğer bir kişinin neyi görebileceğini çıkarsama becerisidir”. Bu beceri 2 yaştan itibaren gelişmeye başlar.

24 AY: “Görme bilmeye neden olur” prensibini anlamaya başlar. Örneğin; 3 yaşına gelen çocuklar, kabın içine bakanla sadece dokunan iki kişiden hangisinin kabın içinde ne olduğunu bilebileceğini kolaylıkla gösterebilirler.

36 AY: İkinci düzey görsel perspektif alma nesnelerin diğer kişiye nasıl göründüğü hakkında çıkarsama yapabilme becerisidir. Bu becerinin gelişmesi biraz daha zaman almaktadır. (karşılıklı otururken çocuğa dönük resmi diğer kişinin ters gördüğünü anlama)

3 YAŞ: Gerçekle düşünce arasında bağlantı kurma, yani düşünce ve gerçekten yapılan arasındaki farkı ayırabilme; fiziksel ve zihinsel durumların farklı olduğunu anlama gelişir.

3 YAŞ: Bilerek ya da bilmeden davranışlar arasındaki farkı ayırt etme niyetli/amaçlı ya da istemeden/kazara olarak yapılan davranışların aynı sonuçlanabileceğini fark edebilme gelişir.

3 YAŞ: Birlikte durumların duyguları nasıl etkileyebileceklerini öngörebilme ve 4 yaşla birlikte de bir kimsenin nasıl hissedeceğini öngörürken isteklerini ve inançlarını göz önünde bulundurabilme becerileri gelişmektedir.

(Bu yazıda sadece ilk 3 yaş gelişimi verilmiştir, Zihin Kuramı Becerilerinin öğrenimi gelişimin farklı dönemleriyle birlikte ilerleyerek devam eder )

ZİHİN OKUMANIN ÖNEMİ

Sosyal davranışı adlandırmada zihin okuma önemli yer tutar. Karşımızdaki kişinin daha sonraki davranışını yordamak, anlamak sosyal iletişimi düzenleyici bir etkiye sahip olacaktır.

Başarılı iletişimde zihin okumanın oynadığı önemli rollerden biri de konuşmacının dinleyenlerin bilgi ve gereksinimlerini gözlemlemesidir; konuşmacı dinleyicilerin ne bilip bilmediklerini ve hangi bilgiyi onlara vermesi gerektiğini değerlendirerek konuşmacının iletişim niyetini anlayabilmelerini sağlar. Zihin kuramı becerisine sahip olanlarda; empati kurma, iç görü sahibi olma, başkasının fikrini ikna ederek değiştirme, aldatma gibi birçok fonksiyonu da vardır. (Howlin, Baron-Cohen, Hadwin, 2016)

OTİZM SPEKTRUM BOZUKLUĞUNDA ZİHİN KURAMI

Otizmi olan çocuklar tipik olarak zihin okuma konusunda belirgin bir gecikme sergilemekte ve bu alanda normal gelişim gösteren yaşıtlarının sergilediği beceri düzeyine hiçbir zaman yetişememektedirler (Hale ve Tager-Flusberg, 1999). Otizm spektrum bozukluğunda yer olan kişiler kendi davranışlarının diğerlerini etkilediğini ve diğer bir kişinin zihin durumunun sosyal ilişkiyi sürdürmek açısından önemini kavramakta zorlanmaktadırlar (Paxton, Estay, 2007) (akt. Atasoy, S., 2008)

Howlin ve arkadaşlarının yaptığı çalışmalar -her ne kadar normal gelişim gösterenleri yakalayamasa da- zihin okumanın otizmi olan çocuğa öğretilebileceği yönündedir. Bu konuda yapılmaya devam eden çalışmalarla her geçen gün öğretim teknikleri hakkındaki bilgiler artmaktadır.

Bir sonraki yazımız Zihin Kuramı denildiğinde akla ilk gelen değerlendirmelerden Sally-Ann Testi ile ilgili olacaktır.

Kaynakça:

  • Atasoy, S., 2008, Yüksek Fonksiyonlu Otistik Çocuklarda Çeşitli Bilişsel Özellikler Arasındaki İlişkinin İncelenmesi,
  • Girli, A., Sabırsız, S., 2011, Otizm Tanılı Çocuklara Uygulanan ‘Resimlerle Duyguların Öğretimi’ Programının Etkililiğinin İncelenmesi, Ankara Üniversitesi, Özel Eğitim Dergisi.
  • Howlin, P., Baron-Cohen, S., Hadwin, J., 2016, Çev. Selin Atasoy, Otizmi Olan Çocuklara Zihin Okumayı Öğretmek, Nobel Yayınları, Ankara.
  • Uylaş, E., 2015, Otizm Spektrum Bozukluğu Tanılı Çocuklar İçin Geliştirilen Zihin Okuma Becerileri Öğretimi Programının Etkililiğinin İncelenmesi

Yard. Doç. Dr. Alev Girli’nin OSB’li Çocuklarda Zihin Kuramı Eğitimi sonrası edinilenbilgiler üzerine derlenmiş bir yazıdır.

Faydalı Kaynaklar:

Pragmatik Dil Becerisi Hakkında

PRAGMATİK DİL BECERİSİ (KULLANIM BİLGİSİ)

Çocuk dili öncelikle gereksinimleri ve arzularını tatmin etmede bir araç olarak kullanmak üzere öğrenir. Konuşmaları öncelikle istek belirtici (su ver, anne gel…vb) sonra durum belirtici (kuş var, top yok…vb) ya da bilgi belirticidir. Pragmatik dil becerisi (kullanım bilgisi), insanın gereksinimleri ve isteklerinin toplumsal kavramlarla biçimlenişi ve bunların toplum içinde diğer insanlarla iletişim ve işbirliği halinde doyurulabilmesine, dilin bu çerçevede öğrenilmesi ve kullanılmasına yol açar. Dilin pragmatik bileşeni içinde 3 önemli iletişim becerisi vardır:

     1.Dilin farklı amaçlar için kullanımı

  • Selamlaşma (merhaba/hoşçakal)
  • Bilgilendirme ( yemek yiyeceğim)
  • İstekte bulunma (bana kurabiye ver)
  • Rica etme (kurabiye verir misin lütfen?)
  • Söz verme (sana kurabiye getireceğim)

  2. Dinleyicinin ihtiyacına ya da duruma göre dilin değiştirilmesi

  • Bir bebekle yetişkinle olduğundan farklı konuşma
  • Konuyu bilmeyen dinleyiciye öncesine dair bilgilendirme yapma
  • Sınıfta farklı / oyun alanında farklı konuşma

 3. Hikaye anlatırken ya da sohbet sırasında kuralları takip etme

  • Sohbette sıra alma
  • Sohbetin ana başlıklarını takip etme
  • Sohbet konusunu sürdürme
  • Anlaşılmayınca açıklama yapma
  • Sözel/sözel olmayan işaretlerin kullanımı
  • Göz kontağı ve yüz ifadelerinin nasıl kullanıldığı

Bu kurallar kültürler arasında değişkenlik gösterebilir. Önemli olan iletişim kurulan kişinin kültürel kurallarını anlayabilmektir.

Belli birkaç konuda çocukların pragmatik becerilerini kullanmıyor oluşu anlaşılabilir bir durumdur. Ancak, sosyal dil kullanımı nedeniyle sıklıkla problem yaşanıyor ve çocuğun yaşın yaşına göre durum uygunsuzluk yaratıyorsa, pragmatik bozukluktan bahsedilebilir. Pragmatik bozukluk çoğunlukla kelime bilgisi ya da dilbilgisi sorunları da beraberinde getirebilir.

Pragmatik problemler çocuğun grup içindeki sosyal kabullenişini yavaşlatabilir. Aynı yaştan çocuklar pragmatik bozukluğu olan bir çocukla iletişimden kaçınabilir.

Konuya İlişkin Yayınlar

Kaynaklar

  • www.asha.org
  • Korkmaz, B., 2016, Asperger Sendromu, Romos Yayınları, sf 198-203.

 

Otizmde Dil ve Konuşma Terapisi

OTİZMDE NASIL BİR EĞİTİM/TEDAVİ PROGRAMI OLMALI?

Otizmin tanılanması ve tedavisinde bir ekip çalışması olması ilerleyişi olumlu yönde etkiler. Bu ekipte;

  • çocuk nöroloğu,
  • çocuk psikiyatristi,
  • özel eğitim uzmanları
  • dil/konuşma terapistleri
  • ergoterapist (iş-uğraş terapisti)
  • fizik tedavi uzmanı rol alır.

Dil ve konuşma terapistinin otizmde kilit rol oynamasının nedeni sosyal beceriler ve iletişimde yaşanan zorluğun bu gelişimsel bozuklukta ilk belirti olarak görülmesidir.

DİL VE KONUŞMA TERAPİSİ ÇOCUĞUNUZA NASIL YARDIMCI OLUR?

Dil ve konuşma terapistleri çocuğunuzun anlaması, konuşması, soru sorması uygun sosyal beceriler geliştirmesine yardımcı olur. Bu becerileri geliştirirken Floortime, ABA, PROMPT, PECS gibi eğitim yöntemlerini de terapilere dahil edebilir. Dil ve Konuşma Terapisti çocuğunuzun;

  • Ortak dikkat
  • Yüz ifadelerini anlama ve kullanmaekran-resmi-2016-10-31-12-56-08
  • Yönergeleri takip etme
  • Diğer kişilerle anlaşma gibi beceriler geliştirmesine yardımcı olur.

Dil ve konuşma terapisti çocuğunuzun kelimeleri anlamasını ve  kullanmasını sağlar;

  • Soru sorma ve cevaplama
  • Konuşurken sıra alma
  • Yardım isteme
  • Konuşmayı uygun şekilde başlatma/bitirme

Dil ve konuşma terapisti çocuğun anlatım becerilerinin gelişmesini sağlar;

  • Uygun eklerin kullanımı (isme gelen ekler, fiile gelen ekler)
  • Resimli kitaplara bakarak anlatım yapma
  • Bir olayı uygun sıraya göre anlatabilme

Otizmli çocuk yiyeceklere karşı tepki geliştirmişse (koku, tat, görünüm, doku nedeniyle olabilir)   Dil ve konuşma terapisti yeni yiyecekler denemesinde yardımcı olabilir.

Kaynaklar

  • www.asha.org
  • Korkmaz, B., Dil ve Beyin, 2005

 

Otizm Hakkında

Otizm nörogelişimsel bir bozukluktur. Otizm spektrum bozukluğuna sahip çocukların; sosyal, iletişimsel ve dil gelişimiyle ilgili zorlanma gösterdiği bilinmektedir. Sınırlı ve tekrarlayıcı davranış, ilgi ve aktiviteleri vardır. (nesneleri çevirme, ekolali, koku ve tatlara duyarlılık gibi) Otizm hafif, orta ya da ağır bir şekilde seyredebilir. Otizmi olan tüm çocuklar aynı probleme aynı seviyede sahip olmayabilir.

Otizmi olan çocuklarda aşağıda sıralanan sosyal ve iletişimsel problemler görülebilir.

Sosyal beceriler: Otizmli çocuklar diğer insanlarla iletişim kurarken sosyal becerilerini kullanmakta güçlük çekebilir. Kendi dünyasında bir havada görünebilir. Zorlandığı konular:

  • Karşısındaki kişiyle aynı nesne ya da duruma odaklanma (ortak ilgi ve dikkat)
  • Başka çocuklarla oynama, oyuncak paylaşımı,
  • Karşısındakinin duygularını anlama,
  • Arkadaş edinme ve arkadaşlığı sürdürme

İletişim becerileri: Diğer insanlarla konuşma ve onları anlamada zorlanabilir, okuma, yazma ve anlatım becerilerinde güçlük çekebilirler. Daha önce kullandıkları sözcükleri ya da becerileri kaybedebilirler. Aşağıda sıralanan konularda zorluk çekebilir:

  • Jestleri anlama ve kullanma (gösterme, el sallama vb)
  • Komutları takip etme,
  • Kelimeleri anlama ve kullanma
  • Sohbet edebilme
  • Yazma ve okumayı öğrenme ( ya da anlamı/ içeriği anlamadan okuma –hiperleksia-

Şu türde davranışlar gösterebilirler:

  • Henüz duyduğu ya da bir süre önce duyduğu sözcüğü     tekrarlama (ekolali)
  • Tonlama olmadan ya da tam tersi şarkı söyler gibi konuşma
  • Bir şeyi istediğini ya da istemediğini öfke nöbetiyle gösterme, anlatma

 Sıklıkla görülen davranışlar:

  • Bir aktiviteden diğerine geçişte zorlanma
  • Elleri çırpma, yuvarlanma, bir yere dikkatle bakma
  • Bazı seslerden rahatsız olma
  • Sınırlı yiyecek yeme
  • Sınırlı ilgi alanı/ tek konudan bahsetme/ tek oyuncakla oynama

OTİZM GÖRÜLME SIKLIĞI VE NEDENİ

Otizmin görülme sıklığı 2010 yılında ABD’de yapılan araştırmalara göre 68 çocukta 1 olarak belirtilmektedir. Erkeklerde kızlara oranla daha sık karşılaşılmaktadır.

Otizmin kesin olarak belirlenmiş bir nedeni olmamakla birlikte, genetik ve çevresel faktörlerin (doğum öncesi ve sonrası faktörler) etken olduğu bulunmuştur.

 OTİZME EŞLİK EDEN DİĞER DURUMLAR

Araştırmalar otizmi olan çocukların %65’inin çocukluk çağı konuşma apraksisi tanısı aldığını göstermiştir. Ayrıca;

  • Epilepsi,
  • Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu,
  • Özel öğrenme güçlükleri,
  • Hafif, Orta, Ağır Mental Retardasyon(Zihinsel Gerilik)
  • Duyusal hassasiyet (işitsel, görsel, dokunsal olabilir) otizme eşlik edebilir.

Faydalı Olabilecek Yayınlarımız

KAYNAKLAR

  • www.asha.org 
  • Korkmaz, B., 2005, Dil ve Beyin

 FAYDALI BAĞLANTILAR